Gecə səmaya baxanda gördüyümüz sonsuz qaranlıq və sayrışan ulduzlar insan ağlını əsrlərdir eyni sualla sınağa çəkir: Biz bu nəhəng kainatda təkikmi?
Müşahidə olunan kainatın diametri təxminən 93 milyard işıq ilidir. Bu məkanda yüz milyardlarla qalaktika, hər qalaktikada isə yüz milyardlarla ulduz sistemi mövcuddur. Riyazi ehtimal nöqteyi-nəzərindən həyatın yalnız Yer kürəsi ilə məhdudlaşması fikri dənizdən bir qəhvə fincanı su götürüb “burada balina yoxdur, deməli okeanda balina yaşamır” deməyə bənzəyir. Bəs əgər kimsə varsa, onlar haradadır?
Böyük Sükut: Fermi Paradoksu
1950-ci ildə italyan fiziki Enriko Fermi həmkarları ilə nahar edərkən sadə, lakin dərindən düşündürən bir sual verdi: “Bəs hamı haradadır?”
Əgər kainat 13.8 milyard yaşındadırsa və bizdən milyardlarla il əvvəl yaranmış sistemlər varsa, texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş bir sivilizasiya bütün qalaktikanı koloniyalaşdırmaq üçün kifayət qədər vaxta sahib olmalı idi. Lakin teleskoplarımızın qarşılaşdığı yeganə mənzərə karlıq dərəcəsində bir sükutdur. Bu ziddiyyət elmdə Fermi Paradoksu adlanır.
Elm hansı ehtimalları irəli sürür?
Alimlər bu suala cavab axtararkən bir neçə güclü nəzəriyyə üzərində dayanırlar:
- Böyük Filtr (The Great Filter): Həyatın yaranması ilə ulduzlararası səyahət edə bilən yüksək sivilizasiyaya çevrilməsi arasında aşılması demək olar ki, qeyri-mümkün olan bir maneə var. Sual budur: biz bu filtri artıq arxada qoymuş nadir növlərdənik, yoxsa qabaqda bizi məhv edəcək qaçılmaz bir baryer gözləyir?
- Qaranlıq Meşə Hipotezi: Liu Cixin-in məşhur elmi-fantastik romanında irəli sürülən bu modelə görə, kainat silahlı ovçuların gizləndiyi qaranlıq bir meşə kimidir. Hər sivilizasiya öz varlığını gizlədir; çünki səs çıxarmaq və yerini bəlli etmək digər yırtıcı sivilizasiyalar tərəfindən dərhal məhv edilmək riskini daşıyır. Yalnız insanlar hələ də kosmosa radio siqnalları göndərərək “biz buradayıq” deyə qışqırır.
- Zoopark və ya Qoruq Hipotezi: İnkişaf etmiş yadplanetlilər bizim varlığımızdan xəbərdardır, lakin təbii təkamülümüzə mane olmamaq üçün bizi təcrid olunmuş bir “təbiət qoruğu” kimi kənardan müşahidə edirlər.
- Texnoloji və Zaman Uyğunsuzluğu: Kainatın zaman miqyası ilə bəşəriyyətin radio rabitəsi istifadə etdiyi dövr (təxminən 100 il) müqayisə oluna bilməz. Çox güman ki, göndərilən siqnallar biz hələ yaranmamışkən keçib gedib, ya da onların rabitə texnologiyaları bizim qavrayışımızın tamamilə xaricindədir.
Həyatı harada axtarırıq?
Yadplanetli həyat axtarışı mütləq “uçan boşqab” və ya ikiayaqlı şüurlu varlıq demək deyil. Ən real izlər mikrob və bakteriya səviyyəsində gözlənilir.
| Obyekt | Niyə Ümid Verir? |
|---|---|
| Mars | Keçmişində axar suların və daha sıx atmosferin olması; yeraltı buz qatları. |
| Avropa (Yupiterin peyki) | Qalın buz qatının altında Yerin bütün okeanlarından daha çox maye su saxlayan nəhəng qlobal okean. |
| Enselad (Saturnun peyki) | Buz yarıqlarından kosmosa fışqıran geyserlərdə üzvi molekulların və hidrotermal aktivliyin tapılması. |
| Ekzoplanetlər (James Webb) | Yaşayış zonalarında (Goldilocks Zone) yerləşən və atmosferində su buxarı, metan və karbon qazı daşıyan planetlər. |
Kainatda tək olmağımız da, tək olmamağımız da eyni dərəcədə heyrətamiz və qorxuducu bir həqiqətdir. Əgər təkiyiksə, bu sonsuzluğun yeganə şüurlu gözü və düşünən beyni bizik — bu, Yer kürəsinə misilsiz bir məsuliyyət yükləyir. Yox, əgər tək deyiliksə, bəşəriyyətin ən böyük kəşfi hələ qabaqdadır.
